- پشه خاکی جثهای بسیار ریز دارد و به دلیل عبور از توریهای معمول، پرواز بی‌صدا و گزیدگی پنهان شناخته میشود.
- استان‌های اصفهان (کاشان، نطنز، آران و بیدگل)، یزد، فارس، خوزستان و ایلام از کانونهای سالک در ایران هستند.
- استفاده از لوسیون دافع حشرات استاندارد در ساعات بین غروب تا سحر، احتمال گزیدگی را تا ۹۸٪ کاهش می‌دهد.
- در صورت مشکوک شدن به جوش‌های پوستی ماندگار بیش از ۲ هفته، مراجعه زودهنگام مانع از گودافتادگی اسکار میشود.
بیماری سالک (لیشمانیوز پوستی یا Cutaneous Leishmaniasis) یکی از کهن‌ترین و شایع‌ترین بیماری‌های انگلی پوستی در فلات ایران است. با توجه به استقرار کارخانه داروسازی نیک دارو اسپادانا در قطب صنعتی و کویری کاشان و مجاورت با مناطق تاریخی آلوده به پشه خاکی، شناخت علمی راه‌های پیشگیری از گزش این حشره برای محافظت از نسل آینده اهمیتی دوچندان دارد.
۱. پشه خاکی و چرخه انتقال بیماری سالک چیست؟
پشه خاکی (سرده فلبوتوموس - Phlebotomus) ناقل تک‌یاخته انگل لیشمانیا است. این حشره ماده برای تخم‌گذاری نیاز به خونخواری از جوندگان صحرایی (مخزن سالک روستایی) یا سگ‌ها و انسان‌ها (مخزن سالک شهری) دارد. پشه خاکی هنگام نیش‌زدن، انگل را وارد بافت مویرگی درمیس کرده و ماکروفاژهای سیستم ایمنی را درگیر مینماید.
۲. مناطق پرخطر و استان‌های سالک‌خیز در ایران
به دلیل اقلیم خشک و وجود تپه‌های شنی، ساخت‌وسازهای حاشیه شهرها و نخاله‌های ساختمانی، استان‌های اصفهان، یزد، سمنان، خوزستان، فارس، گلستان و ایلام سالانه با هزاران مورد ثبت‌شده سالک روبرو هستند. بیشترین فصل فعالیت پشه خاکی از اواخر بهار تا اوایل پاییز و ساعات اوج پرواز آن از غروب آفتاب تا طلوع خورشید است.
۳. علائم سالک و خطرات بر جای ماندن جای زخم (اسکار)
زخم سالک در ابتدا شبیه به گزش ساده حشرات یا یک جوش کوچک بدون درد است. اما با گذشت چند هفته، به مرور بزرگ شده و لبه‌های آن برجسته و مرکز آن دچار نکروز و دلمه‌بندی میشود. حتی پس از ماه‌ها درمان دردناک با تزریق آمپول‌های گلوکانتیم، اسکار گودافتاده و ناخوشایندی به ویژه روی گونه، بینی و دست‌ها به جا می‌ماند که آثار روحی شدیدی در پی دارد.
۴. استراتژی ۳ مرحله‌ای پیشگیری قطعی با افشانه‌های دافع حشرات
- استفاده از افشانه دافع گیاهی استاندارد: پیش از خروج از منزل در ساعات شب یا حضور در باغات و روستاها، پوست دست، پا و گردن را با افشانه دافع حشرات دارای سیب سلامت بپوشانید.
- نصب توریهای بسیار ریز (مش ۱۸ به بالا): توریهای فلزی عادی مانع ورود پشه خاکی نمی‌شوند؛ پارچه‌های حریر یا توریهای آغشته به مواد دافع الزامی است.
- جمع‌آوری نخاله‌ها و کودهای حیوانی: پشه خاکی در شکاف دیوارها، لانه‌های جوندگان و خاک‌های مرطوب زباله‌دان‌ها تکثیر میشود.
افشانه دافع حشرات گیاهی دیانتوس (۶۰ میلی‌لیتر)
تولید شرکت داروسازی نیک دارو اسپادانا در قطب کاشان. حاوی روغن‌های خالص اوژنول میخک، سنبل هندی و بادرنجبویه. ایجاد حباب بویایی ماندگار تا ۸ ساعت در برابر پشه خاکی، آئدس و کک.
